- سید ایمان ضیابری

  تاجیکستان یکی از جمهوری‌های تازه استقلال یافته‌ی شوروی سابق است که اشتراکات بی‌شمار زبانی، فرهنگی، دینی و تاریخی آن با ایران باعث شده تا مردم دو کشور همواره یکدیگر را به چشم هموطن و برادر ببینند. مردم تاجیکستان، ایران را سرزمین نیاکان و اجداد خود می‌پندارند و به اندازه‌ی شهروندان ایرانی، نسبت به فرهنگ، ادب و تاریخ این سرزمین، تعصب و وابستگی دارند.

آنچه در ادامه می‌آید، متن کامل گفت‌وگوی هاتف با سفیر جمهوری تاجیکستان در ایران است که با روی گشاده و سخاوتمندانه، از ما در محل سفارت تاجیکستان پذیرایی کرد و پاسخگوی سوالاتمان بود.

اظهارات آقای رمضان میرزایوف در رابطه با همبستگی تاریخی دو ملت تاجیکستان و ایران، عشق و علاقه‌ی مردم تاجیک‌زبان نسبت به میراث فرهنگی و تاریخی ایران‌زمین، درخواست رئیس جمهور تاجیکستان از رئیس جمهور ایران برای برگزاری جشن نوروز 2011 در تخت جمشید شیراز و احداث شاهراه مشهد – دوشنبه که یکی از بزرگترین پروژه‌های راهسازی منطقه‌ی آسیای مرکزی به شمار می‌رود، از بخشهای خواندنی این گفت‌وگوی یک ساعته هستند.

هاتف: جناب آقای سفیر. در ابتدا، از شما برای فرصتی که در اختیار هفته‌نامه‌ی هاتف قرار داده‌اید تشکر می‌کنم. همانطور که مطلع هستید، سال 2010 میلادی با تصویب مجمع عمومی سازمان ملل متحد به عنوان سال جهانی نوروز شناخته شد و با ابتکار کشورهای فارسی‌زبان، جشن نوروز به عنوان یک جشن جهانی به ثبت رسید. پیش از آن نیز این جشن در فهرست میراث ناملموس سازمان یونسکو به ثبت رسیده بود. این رویداد را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ این رویداد چه تاثیری بر روابط دوجانبه‌ی ایران و تاجیکستان خواهد داشت؟

پاسخ: پیش از آنکه به سوال شما پاسخ دهم، به عنوان سفیر جمهوری تاجیکستان، حضور شما را در سفارت جمهوری تاجیکستان در جمهوری اسلامی ایران خوشآمد می‌گویم و سپاسگزارم از فرصتی که فراهم شد تا درباره‌ی مناسبات دوجانبه‌ی جمهوری اسلامی ایران و جمهوری تاجیکستان گفت‌وگو کنیم و امیدوارم که با حضور شما، این فرصت فراهم شود که سفارت ما با استان گیلان، مناسبات و رفت و آمدهای بیشتری داشته باشد.

اکنون در رابطه با بین‌المللی شدن نوروز و ثبت جهانی آن باید بگویم که این رویداد برای مردم تاجیکستان عزیز، جمهوری اسلامی ایران، افغانستان و به عبارتی همه‌ی کشورهایی که نوروز را به رسمیت می‌شناسند و آن را جشن می‌گیرند، آرزویی دیرینه بود که امسال به فضل خداوند جامه‌ی عمل پوشید و با تصمیم سازمان ملل متحد، نوروز عجم شکلی بین‌المللی گرفت و این تصمیم برای مردم فارس زبان و تاجیک‌زبان، مردم افغانستان و به طور کلی همه‌ی مردمی که نوروز را جشن می‌گیرند، خوشحالی بزرگی بود و روزی نیک به شمار می‌رفت که در آن ما مردم تاجیکستان به همراه مردم ایران و مردم افغانستان، به یکدیگر تبریک گفته، به خوشحالی پرداختیم و این اتفاق را به فال نیک گرفتیم. در این رویداد خوشحال کننده، از همه مهمتر آن بود که با تلاش دولتمردان جمهوری اسلامی ایران و رئیس جمهور محترم جناب آقای دکتر احمدی‌نژاد، جشن ثبت جهانی نوروز با حضور 5 رییس جمهور و نمایندگان سایر کشورهایی که نوروز را جشن می‌گیرند، در شهر بزرگ و تاریخی برگزار شد و رئیس جمهور محترم تاجیکستان آقای امامعلی رحمان، رئیس جمهور اسلامی افغانستان آقای حامد کرزای، رئیس جمهور ترکمنستان آقای قربانعلی بردی محمداف، رئیس جمهور عراق آقای جلال طالبانی، معاون نخست وزیر ترکیه و وزیر امور خارجه‌ی جمهوری آذربایجان در آن شرکت کردند.

به عقیده‌ی من، جشن به شکلی بسیار خوب و با آمادگی فراوان در کاخ سعدآباد تهران به انجام رسید و همه‌ی رؤسای جمهور و نمایندگان کشورهای حاضر به سخنرانی پرداختند. هرچند که برنامه‌ی اولیه این بود که جشن بزرگداشت نوروز در شهر شیراز برگزار شود، اما ضیق وقت و نبود امکانات حضور در شیراز باعث شد تا با خواهش و درخواست رئیس جمهور تاجیکستان جناب آقای امامعلی رحمان از همه‌ی رئیسان جمهور به ویژه رئیس جمهور اسلامی ایران، جشن بزرگداشت نوروز در سال آینده در وطن نوروز یعنی شیراز و در تخت جمشید برگزار شود و همه‌ی رئیسان جمهور هم یکدلانه، این پیشنهاد رئیس جمهور تاجیکستان آقای امامعلی رحمان را پذیرفتند و در موافقت‌نامه‌یی که امضا شد، این امر به تصویب رسید و مایه‌ی خوشحالی همه‌ی مردم فارس و تاجیک و افغان و ترک‌زبان گردید و باور بدارید که ما مردم تاجیکستان، از این تصمیم که اتخاذ شده، بسیار خوشحال هستیم و از بزرگداشت نوروز باستانی در شهر شیراز، پشتیبانی و طرفداری می‌کنیم. همینطور فکر می‌کنم که از سوی جمهوری‌هایی که نوروز را جشن می‌گیرند، باید تحقیقات و پژوهشهای علمی و فرهنگی فراوانی در رابطه با ابعاد مختلف نوروز صورت بگیرد و من به خاطر دارم که در سال 2007 میلادی، یک همایش علمی بین‌المللی با موضوع نوروز در شهر تهران برگزار شده بود که در آن عالمان و محققان تاجیکی در رشته‌ی نوروزشناسی نیز شرکت کرده بودند. اکنون پس از ثبت جشن جهانی نوروز با تصویب سازمان ملل متحد، معتقدم که عالمان نوروزشناسی و پژوهشگرانی که وابسته به تحقیق و آموزش در زمینه‌ی نوروز هستند، با رنگ و بوی دیگری باید به این جشن بنگرند و بزرگداشت این جشن در آینده نیز با دیدگاهی جدید و جدی صورت بگیرد.

هاتف: مطمئناً در کشور تاجیکستان، برنامه‌های گوناگونی برای گرامیداشت نوروز برگزار می‌شود. در سال 2010 که نوروز به ثبت جهانی رسید، کشور شما چه برنامه‌های ویژه‌یی را به مناسبت جشن جهانی نوروز باستانی برپا کرد؟

پاسخ: نوروز از قدیم‌الایام در تاجیکستان جشن گرفته می‌شد. بعضی‌ها از من می‌پرسند که آیا نوروز در زمانی که تاجیکستان تحت تسلط شوروی سابق بود نیز جشن گرفته می‌شد یا خیر، و من البته اینگونه به همگان پاسخ می‌دهم که چون نوروز جشن باستانی ملت تاجیک و یک آیین با سابقه‌ی فراوان است، از روزگار دور در تاجیکستان جشن گرفته می‌شد و در هفتاد سالی که کشور ما در اتحاد جماهیر شوروی قرار داشت نیز این جشن برگزار می‌شد، منتهی در دوره‌ی شوروی، این جشن رسمی و دولتی نبود اما مردم، با تلاش و همت خودجوش و بر اساس عرف و عادتهایی که از قدیم‌الایام برای ما به یادگار مانده بود، نوروز جشن گرفته می‌شد، هرچند که دولتی نبود و یک روز تعطیل در تقویم ما به شمار نمی‌رفت. اکنون، به شکرانه‌ی استقلالی که ما از سال 1991 به دست آوردیم، نوروز در تاجیکستان، یک جشن رسمی و دولتی به شمار می‌رود و هر سال از سه تا پنج روز تعطیلات برای گذراندن نوروز اعلام می‌شود و با سفارش رییس جمهور و تصویب حکومت، در هر استان، شهر و روستا، این جشن به باشکوه‌ترین و پررنگ‌ترین شکل گرامی داشته می‌شود. به عنوان نمونه در سال جاری، نوروز 2010 در ناحیه‌ی دنقره با اشتراک تمام نمایندگان شهرها، روستاها و استانهای تاجیکستان، بزرگ داشته شد و مایه‌ی مسرت بود که تدارکات بسیار خوبی برای این جشن در نظر گرفته شد از جمله اینکه چندین ساختمان عظیم و بزرگ در این ناحیه به بهره‌برداری رسید. همچنین باید تاکید کنم که به مناسبت نوروز امسال که با تصویب سازمان ملل متحد به عنوان یک جشن جهانی معرفی شد، در ناحیه‌ی دنقره یک چایخانه‌ی بسیار عظیم که در سراسر آسیای مرکزی بی‌نظیر است، به نام "خرمشهر" افتتاح شد که تمام تاریخ ملت تاجیک از قدیم‌الایام تا امروز بر روی دیوارهای آن نقاشی شده است و من حقیقتاً افسوس می‌خورم و آرزو می‌کنم که هر چه سریعتر، فرصتی به دست بیاورم و از این مجموعه‌ی بی نظیر دیدن کنم. در این جشن، همچنین یک پارک بازی بسیار زیبا برای کودکان در منطقه افتتاح شد و نیز یک کودکستان برای 250 کودک به بهره‌برداری رسید و مجموعاً کارهای بزرگی به مناسبت جهانی شدن جشن نوروز صورت گرفت. از همه عجیب‌تر و قابل توجه تر آن بود که با دعوت رییس جمهوری محترم تاجیکستان امامعلی رحمان، رییس جمهور ترکمنستان آقای بردی محمداف به ناحیه‌ی دنقره آمد و تاجیکستان باشکوه‌ترین جشن نوروز در طول حیات خود را جشن گرفت به گونه‌یی که همه‌ی آداب و رسوم نوروزی که مردم تاجیک در آن بازتاب یافته بود و این یک حشمت و جلال بزرگ برای استقبال از نوروز بود.

از جمله برنامه‌های اجرا شده، پخت و پز تمامی غذاها و خوردنی‌های ملی تاجیکستان بود که در قالب بیش از 100 دیگ به مردم شرکت‌کننده در جشن نوروز داده می‌شد و از جمله‌ی آنها می‌توان به سمنو، قلمه، کله‌پاچه و نانهای مخصوص تولیدشده با آرد اشاره کرد. همچنین در یک میدان ورزشی بزرگ در اطراف مجموعه‌ی خرمشهر، پهلوانان بزرگ و کشتی‌گیران تاجیکستان، همگی گرد هم آمدند و از ساعت 10 صبح تا 10 شب به رقابت پرداختند و در نهایت، به زبده‌ترین کشتی‌گیرانی که در مسابقه قهرمان شده بودند، خودروهای سواری به عنوان جایزه اهدا شد. به طور کلی باید بگویم که به عنوان یک فرد 65 ساله، چنین جشن نوروزی باشکوهی را برای اولین بار در عمر خود می‌دیدم. تمامی گروههای فرهنگی سراسر تاجیکستان همانند آوازخوانان در این ناحیه جمع شده بودند و فرهنگ، آداب و سنت‌های نواحی و مناطق مختلف کشور اعم از فرهنگ ناحیه‌ی شمال، فرهنگ ناحیه‌ی جنوب و فرهنگ منطقه‌ی بدخشان را به نمایش گذاشتند. همچنین مردم ترکمن ساکن تاجیکستان، در این جشن شرکت کردند و موسیقی‌های ملی، غذاهای ملی و آوازهای ملی خود را به بازدیدکنندگان معرفی کردند. همچنین با توجه به حضور رییس جمهور ترکمنستان در این جشن، یک خیمه‌ی ترکمنی بسیار بزرگ و زیبا برپا شد و هر دو رییس جمهور در آن حضور پیدا کردند. با تمام این اوصاف، جشنی که برگزار شد چنان باشکوه و پرحشمت بود که توصیف آن با کلام مقدور نیست و باید آن را با چشم خود می‌دیدید.

همچنین همانند جشنی که در ناحیه‌ی دنقره برگزار شد، همه‌ی شهرها، روستاها و مراکز استانها بر اساس جدولی که حکومت تهیه کرده بود، جشن نوروز را گرامی داشتند و آیینهای خاصی برگزار کردند که تصاویر و فیلمهای همه‌ی آنها را من مشاهده کردم و باور دارم که در سراسر تاجیکستان، کسی نبود که در این جشنهای بزرگ شرکت نکرده باشد و حضور نیافته باشد. از خرد و کلان، پیر و جوان، همگی در این جشن‌های ملی شرکت جسته بودند.

هاتف: سطح مناسبات دوجانبه‌ی ایران و تاجیکستان را چه طور ارزیابی می‌کنید؟ چه برنامه‌های فرهنگی و اقتصادی مشترکی برای اجرا توسط دو کشور در افق همکاریهای دوجانبه تعریف شده‌اند؟ آیا همانند جشن 1150 سالگی رودکی، پدر شعر فارسی، برنامه‌های مشابهی هم در دستور کار دو کشور قرار دارد؟

پاسخ: مناسبات دوجانبه‌ی جمهوری تاجیکستان و جمهوری اسلامی ایران را در عرصه‌های گوناگون اعم از سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، علمی و دیگر زمینه‌ها بسیار راضی‌کننده ارزیابی می‌کنم چرا که در سالهای اخیر، روابط ما رو به افزایش و ترقی بوده است و هر سال، هر ماه و هر روز، در مناسبات دوجانبه‌، یک پدیده‌ی نو و یک جهش تازه و یک اقدام قابل تقدیر رخ می دهد. مهمتر از همه آنکه ما با جمهوری اسلامی ایران و مردم شریف ایران، یک فرهنگ، یک زبان، یک تاریخ و یک دین داریم و این به ما فرصتی را می‌دهد تا مناسبات همه‌جانبه را هر روز افزایش دهیم و بر آن بیفزاییم. شما به خوبی قید کردید که به مناسبت سالروز گرامیداشت 1150 سالگی استاد ادبیات فارس و تاجیک، ابوعبدا... رودکی، جشن بسیار باشکوهی در تاجیکستان برگزار شد و در این جشن، عالمان، پژوهشگران فرهنگی، شاعران و نویسندگان جمهوری اسلامی در قالب یک هیات بلندپایه شرکت کردند و مراسمی باشکوه را در کشور ما برگزار نمودند. این جشنها بسیار فراوانند. در مورد بزرگانی همچون ابن سینا، فردوسی، مولانا، حافظ، سعدی و... نیز چنین جشنهایی بر اساس توافقات دوجانبه‌ و برنامه‌های فرهنگی دو کشور برگزار می‌شود. حال، آنچنان که بزرگانی چون حافظ، مولانا، سعدی، فردوسی و رودکی پرآوازه و بزرگ هستند، هر ملتی تلاش می‌کند تا بگوید که اینان از آن ما هستند، با این حال ما به دلیل فرهنگ، تاریخ، زبان و ریشه‌های مشترک، یکدیگر را از هم جدا نمی‌کنیم و این بزرگان را متعلق به هر دو ملت و هر دو فرهنگ می‌دانیم. برای نمونه، می‌توانیم به این مثال توجه کنیم که در یک زمان از آقای ولادیمیر پوتین، نخست‌وزیر روسیه پرسیدند که در اوقات فراغت و زمانهای آزاد خود چه کاری را انجام می‌دهد، و ایشان پاسخ دادند که به مطالعه‌ی اشعار خیام می‌پردازند. تمام دنیا و نه فقط روسیه، بلکه در آمریکا و فرانسه و هر کشور دیگری، آثار و اشعار و پندهای بزرگان ما را می‌خوانند. ما به این دانشمندان، علما، شاعران، بزرگان و ادبایی که داشته‌ایم، فخر می‌کنیم.

هاتف: در خبرها آمده بود که جمهوری اسلامی ایران، جمهوری اسلامی افغانستان و جمهوری تاجیکستان، در پی راه‌اندازی یک شبکه‌ی تلویزیون مشترک برای مردم فارس‌زبان هستند. بر اساس برنامه‌ریزی‌ها، این شبکه باید در نوروز 1389 افتتاح می‌شد، اما این اتفاق رخ نداد. دیدگاه شما در این زمینه چیست؟

پاسخ: بله، سوال بسیار خوبی را مطرح کردید. بر اساس توافقی که بین رؤسای محترم جمهور ایران، تاجیکستان و افغانستان صورت گرفته بود، قرار بر این شد که یک کمیسیون هماهنگ‌سازی علمی و فرهنگی برای رشد و ترقی سه کشور فارسی‌زبان تشکیل و برای رشد و ارتقای این سه ملت، یک تلویزیون اختصاصی راه‌اندازی شود. از این لحاظ، پس از سفارش سه رئیس‌جمهور، نخستین جلسه‌ی مشورتی بین وزرای امور خارجه در نوروز سال 2007 در شهر دوشنبه‌، پایتخت تاجیکستان برگزار شد که در آن آقای دکتر منوچهر متکی وزیر امور خارجه‌ی ایران، آقای رنگین دادفر سپنتا وزیر امور خارجه‌ی افغانستان و آقای همراه خان ظریفی وزیر امور خارجه‌ی تاجیکستان شرکت کردند و یک گروه کاری با رهبری معاونان وزرای امور خارجه تشکیل شد تا پی‌ در پی، برنامه‌های کاری این تلویزیون مشترک را پیگیری کرده، به وزرای امور خارجه گزارش دهند و وزیران امور خارجه نیز در نهایت به رئیسان جمهور پیشنهاد کنند.

از همین رو، جلسه‌ی دوم وزیران امور خارجه در نوروز سال 2008 در شهر مزار شریف برگزار شد و سه وزیر به بررسی برنامه‌های مشترک سه جمهوری فارسی‌زبان از جمله راه‌اندازی تلویزیون دولتی پرداختند و قرار بر این شد تا تلویزیون فارسی سه کشور ایران، افغانستان و تاجیکستان با مرکزیت دوشنبه تشکیل شود. از همین در شهر دوشنبه، ساختمان این تلویزیون آماده شد و در سال 2008، آقای ضرغامی رییس سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران در سفری که به تاجیکستان داشتند، با مقامات کشور از جمله وزیر فرهنگ و سایر مسوولان دولتی دیدار کردند و برای راه‌اندازی این تلویزیون مشترک به گفت‌وگو پرداختند و به این نتیجه رسیدند که ساختمان تلویزیون توسط تاجیکستان آماده شود و تمامی تجهیزات و دستگاههای مورد نیاز را نیز جمهوری اسلامی ایران خریداری و نصب کند.

قرار بر این بود که تلویزیون مشترک در نوروز 2010 آغاز به کار کند، اما متاسفانه با مشکلات ناخواسته‌یی که پیش آمد، افتتاح نشد. در حال حاضر فکر می‌کنم که سفارت جمهوری اسلامی ایران در تاجیکستان در پی تهیه‌ی تجهیزات این تلویزیون است و انشاءا... این تلویزیون باید در سال جاری افتتاح شود.

هاتف: وضعیت امروز زبان فارسی در کشور تاجیکستان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ آیا زبان فارسی به صورت گسترده توسط مردم کشور شما مورد استفاده قرار می‌گیرد؟ آیا برنامه‌هایی برای گسترش خط و زبان فارسی در بین مردم تاجیکستان اجرا می‌شود؟

پاسخ: باید صادقانه گفت که در مدت 70 سالی که ما بخشی از اتحاد جماهیر شوروی بودیم، زبان فارسی یا تاجیکی به شکلی که امروز وجود دارد، به حروف سیریل نوشته و با معنای تاجیکی خوانده می‌شد. ما به گذشته سنگ نمی‌اندازیم. ما شکر می‌کنیم که به واسطه‌ی حروف سیریلیکی، با فرهنگ دولتهای اتحاد شوروی و خارج از این دولتها آشنا شدیم. در فرهنگ خود، ما به دستاوردهای مثبت علمی و فرهنگی زیادی به واسطه‌ی این حروف رسیدیم و ناشکری نمی‌کنیم. با این حال، هزاران بار از استقلالی که به دست آوردیم شکر می‌کنیم که امروز آموزش زبان فارسی را به شکل عمیقتر و بهتر، روز به روز در کشور خود گسترش می‌دهیم. البته این سوال در ایران به طور مداوم از من پرسیده می‌شود که چرا در تاجیکستان از حروف فارسی که مردم ایران به کار می‌برند، استفاده نمی‌شود. البته باید گفت که این حروف، با حروف الفبای زبان عربی مشترک هستند و در ایران با معنای فارسی و در ممالک عربی با معنای عربی خوانده می‌شود. در نتیجه، ما ضد این گذشته هم نیستیم. لکن، برادر عزیز، گسترش یافتن حروف فارسی، مراحل خاص خود را دارد و زمان معینی را می‌خواهد که برای گذشتن از حروف سیریلیکی به حروف فارسی این زمان باید صرف شود. برای این امر ما باید جامعه را آماده کنیم. باید ذهن‌ها را آماده کنیم. البته ما اقدامات زیادی را برای این منظور انجام داده‌ایم. با کمک و همیاری جمهوری اسلامی ایران، ما بیش از 400 هزار نسخه کتاب با خط نیاکان خود در تهران چاپ کرده و به دوشنبه بردیم و در تمام مدرسه‌ها و مکتب‌ها پخش کردیم و این کتابها در دسترس است. امروز آموزش زبان فارسی از کلاس دوم در تمام مدرسه‌ها انجام می‌شود. اما یک بار دیگر تاکید می‌کنم که برای رسیدن به خط فارسی، نیازی به عجله نیست. ما باید جامعه را آماده کنیم و ذهن‌ها را آماده کنیم، چرا که اگر برای گذر کردن از یک خط به خط دیگر، اشتباهی صورت دهیم، این به نفع جامعه و ملت ما نخواهد بود. ما باید آمادگی صد درصد را به دست آوریم. زمانی که جامعه آماده شد، ذهن‌ها آماده شد و آموزشها داده شدند، در آن صورت تاریخ خود گواه این می‌شود که گذر به یک خط جدید در چه موقعی باید صورت بگیرد.

هاتف: دو کشور دوست و برادر، ایران و تاجیکستان، همواره دارای اشتراکات فرهنگی و هنری نزدیک بوده‌اند. مبادلات و رفت‌وآمدهای هنری در دو کشور را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ آیا برای ارتقای هنرهای مشترک دو کشور از جمله هنرهای تجسمی، فعالیتهایی صورت گرفته است؟

پاسخ: اگر بگوییم که در مورد گسترش هنرهای تجسمی بین دو کشور کاری انجام نشده است، ممکن است نادرست باشد، با این حال سطح روابط تا آن درجه که برای ما و شما رضایت‌بخش باشد نیست. در رابطه با هنرهای مشترک ما از جمله خوشنویسی، نقاشی، قلم‌زنی، بافندگی، لباسهای ملی و... زمینه برای فعالیت زیاد است و ما باید در آینده قدمهای زیادی در این زمینه‌ها برداریم تا پیشرفتهای بیشتری حاصل شود. البته عده‌یی از هنرمندان ایرانی پیشتر به نزد ما آمده بودند تا برای برگزاری نمایشگاهها و اجرای برنامه‌های فرهنگی همانند خوشنویسی در تاجیکستان فعالیتهایی صورت دهیم. اما متاسفانه، در این زمینه‌ها کارهای کمتری صورت گرفته است. با این حال، از حساب کمیته‌ی امداد امام خمینی (ره) در تاجیکستان، فعالیتهای آموزشی و عملی زیادی برای مردم انجام شده است، به این شکل که کمیته‌ی امداد در نواحی مختلف کشور، کارگاههای کوچک دوزندگی، سنگ‌تراشی، طلاکاری و نمونه‌هایی از این دست راه‌اندازی کرده و این امر فرصتی را فراهم می‌کند تا ما از محل هنرهای تجسمی و صنایع دستی، فرهنگ گذشته‌ی خود را زنده کنیم.

هاتف: جوانان و نوجوانان تاجیکی همواره اطلاعات و آگاهی‌های فراوانی درباره‌ی تاریخ، فرهنگ، تمدن، ادبیات و هنر در ایران داشته‌اند. وقتی از آنها درباره‌ی بزرگان شعر و ادب فارسی می‌پرسیم، باسخهای کامل و جامعی می‌دهند و از لحاظ اطلاعاتی در این زمینه بسیار غنی هستند. با این حال به نظر می‌رسد که جوانان و نوجوانان ایرانی، اطلاعات زیادی درباره‌ی فرهنگ و ادب تاجیکستان و بزرگان این کشور فارسی زبان ندارند. ارزیابی شما در این زمینه چیست؟

پاسخ: ما در دوره‌ی اتحاد جماهیر شوروی، در واحدهای درسی خود برنامه‌های عمیق و پررنگی در رابطه با فرهنگ و تاریخ ایران‌زمین داشتیم. در برنامه‌های درسی ادبیات مقطع میانه، ما از سعدی، حافظ، فردوسی، مولانا، رابعه بلخی، رودکی، ابن سینا، کمال خجندی و... مطالب بسیار زیادی داشتیم. من هرگز از خاطر نمی‌برم وقتی که ما دانش‌آموز بودیم، در کتابهای درسی خود می‌خواندیم که سعدی در شیراز متولد شده، و یا فردوسی اهل طوس در ایران است، و ما همیشه از خداوند می‌خواستیم که روزی بتوانیم این شهرهای تاریخی ایران را از نزدیک ببینیم و به عبارتی در آن زمان همواره در ذهن خود اطلاعات زیادی درباره‌ی ایران داشتیم. امروز نه تنها این فرصت را دارم که این شهرها را از نزدیک ببینم، بلکه هزاران بار شکرانه‌ی استقلال کشور که من افتخار دارم تا سفیر تاجیکستان در جمهوری اسلامی ایران باشم و همگی ما بتوانیم آرامگاه خیام، سعدی، فردوسی، کوروش کبیر و تخت جمشید را از نزدیک زیارت کنیم و از پند و نصیحت و اشعار بزرگان بهره ببریم. متاسفانه باید بگویم که مردم ایران درباره‌ی تاجیکستان معلومات بسیار کمی دارند، و این البته سبب دارد. سببش آن است که مردم ایران در دوره‌ی اتحاد جماهیر شوروی تنها روسیه را می‌شناختند و فکر می‌کردند که اتحاد جماهیر شوروی فقط روسیه است. از این لحاظ، تاجیکستان، قزاقستان، قرقیزستان و ازبکستان را نمی‌شناختند. من در دوره‌ی هشت ساله‌یی که سفیر بوده‌ام، وقتی به نقاط مختلف ایران می‌روم، با این سوال مواجه می‌شوم که چگونه زبان فارسی را یاد گرفته‌ام. به این برادران عزیز پاسخ می‌دهم که آیا شما می‌دانید در دنیا چند دولت به زبان فارسی سخن می‌گویند؟ سپس من توضیح می‌دهم که تاجیکستان خود یک دولت مستقل است، لکن در 70 سال اتحاد جماهیر شوروی، یک جمهوری شورایی و مستقل بودیم که در داخل مرزهای خود، زبان تاجیکی و فرهنگ تاجیکی که با فرهنگ ایران آمیخته است را داشتیم. به ما پاسخ می‌دهند که فکر می‌کردیم تمامی جمهوریهای شوروی سابق به زبان روسی حرف می‌زنند و فرهنگ روسی دارند. یا وقتی ما از کتاب تاریخ فرهنگ تاجیکان، باباجان غفوراف، استاد لایق، میرزا ترسن‌زاده، باقی رحیم‌زاده، مومن قناعت و استاد گل‌نظر کلدی که سرود ملی تاجیکستان را نوشته است سوال می‌کنیم، برادران ایرانی در حیرت می‌مانند. ادیبان و شاعران و ابرمردان تاجیکستان بسیار زیاد هستند. با این حال، در زمان شوروی این کمبود وجود داشت که ما از یکدیگر بی‌خبر بودیم و این کمبود بسیار جدی بود. با این همه، هزاران بار شکرانه‌ی استقلال که امروز زمانی رسیده است که هر یک فرد ایرانی، هر یک فارس و هر یک شهروند جمهوری اسلامی ایران می‌تواند از تاجیکستان دیدن کند و از تاریخ و فرهنگ تاجیک باخبر باشد. متقابلاً، هر یک شهروند تاجیک هم باید از ایران دیدن کند و تاریخ و فرهنگ قدیمی ایران که یکی از قدیمی‌ترین دولتهای دنیا به شمار می‌رود را بشناسد و با آن آشنا شود تا از این راه، هرگز درباره‌ی فرهنگ یکدیگر، این سوال را نپرسیم که آیا شما هم به زبان فارسی سخن می‌گویید یا نه؟!

هاتف: آقای سفیر؛ از فرصتی که در اختیار ما گذاشتید سپاسگزارم. به عنوان سوال پایانی، مایلم تا ارزیابی شما از آینده‌ی مناسبات دو کشور برادر و دوست، ایران و تاجیکستان را جویا شوم. چه برنامه‌های مشترکی توسط دو دولت در دست اجرا هستند؟ پیام شما برای مردم ایران به عنوان سفیر جمهوری تاجیکستان در جمهوری اسلامی ایران چیست؟

پاسخ: آرزو، امید و مقصد بزرگ من این است که دو ملت بزرگ جمهوری اسلامی ایران و ملت شریف تاجیکستان که از قدیم‌الایام با یکدیگر دوست و برادر تاریخی بوده‌اند، روابط خود را گسترش دهند و به مرحله‌یی برسانند که هیچ فاصله‌یی بین آنها وجود نداشته باشد. این گسترش روابط از هم‌اکنون نیز شروع شده است. در سالی که من به عنوان سفیر تاجیکستان به ایران آمدم، یک هواپیمای مسافربری از مشهد به دوشنبه پرواز می‌کرد که 38 صندلی داشت و از این تعداد صندلی، 50 درصد خالی بود که می‌رفت و برمی‌گشت. به فضل خداوند، ما امروز سه پرواز داریم؛ دو پرواز از فرودگاه امام خمینی (ره) و یک پرواز از مشهد، که امروز با کمبود فضا مواجه شده‌اند و جای نشستن ندارند.

روزی که من به عنوان سفیر به ایران آمدم، ما در ماه حدود 20 تا 30 ویزا صادر می‌کردیم، اما امروز به فضل خداوند، ماهیانه بین 1000 تا 1200 ویزا صادر می‌کنیم. ما همچنین قصد گسترش دادن پروازها را داریم. انشاءا... در نظر داریم تا یک پرواز مستقیم از جزیره‌ی کیش به دوشنبه برقرار کنیم. در سال گذشته در دیداری که بین رییس جمهور ایران و رییس جمهور تاجیکستان در دوشنبه انجام شد، طرفین به این توافق رسیدند که پروازهای فرودگاه امام خمینی (ره) و فرودگاه مشهد، هر روز بین دوشنبه و تهران برقرار شود. این نشانه‌ی آن است که روز به روز، مناسبات مردم ایران و مردم تاجیکستان دو چندان می‌شود. من خوشوقتم که به اطلاع شما برسانم در دانشگاههای جمهوری اسلامی ایران، بیش از 700 تا 800 دانشجوی تاجیکی در رشته‌های گوناگون از جمله هندسه، مهندسی، عمران، بهداشت و پزشکی تحصیل می‌کنند. مفتخرم که بگویم یکی از جوانان ما در رشته‌ی هوافضای دانشگاه صنعتی شریف پذیرفته شده است. از سوی دیگر هم بالغ بر 1000 تا 1200 دانشجوی ایرانی در دانشگاههای جمهوری تاجیکستان تحصیل می‌کنند. از این تعداد، حدود 800 نفر دانشجوی دکتری هستند که در رشته‌هایی همچون فلسفه، ادبیات، فیزیک، شیمی و تاریخ تحصیل می‌کنند.

من عمیقاً باور دارم که انشاءا... بزرگراهی که از مشهد به هرات، از هرات به میمنه، از میمنه به شهر تاریخی بلخ، از بلخ به مزار شریف، از مزار شریف به کندوز و از کندوز به پنج و از پنج به دوشنبه احداث خواهد شد، به شاهراهی تبدیل می‌شود که همچون جاده‌های شمال ایران در روزهای جشن و تعطیلات، شلوغ و پرتردد خواهد شد و در آن مردم تاجیکستان به سمت ایران و مردم ایران به سمت تاجیکستان سفر خواهند کرد و این شاهراه به قرقیزستان و از این کشور به چین نیز متصل می‌شود و ما نیز به واسطه‌ی این شاهراه، از طریق ایران به دریاهای آزاد راه پیدا می‌کنیم و این آرزو و امید هر تاجیکستانی است و من باور کامل دارم که این آرزو و امید هر یک شهروند ایرانی نیز هست. همچنین بر اساس قرار رؤسای جمهور دو کشور، احداث خط ریل بین ایران و تاجیکستان نیز در دستور کار است که از این طریق، ما از بن‌بست ارتباطی خارج شده و به وسیله‌ی یک راه جایگزین، به دریاهای آزاد، بندر چابهار و خلیج فارس متصل خواهیم شد.

در پایان، مایلم تا از طریق مجله‌ی شما و قلم شما، برای تمام مردم سربلند ایران، موفقیت، بردباری پیشرفت روزافزون در عرصه‌های علمی و فناوری‌های گوناگون که اخیراً به دستاوردهای زیادی در این عرصه‌ها رسیده‌اند آرزو کنم و برای ملت غیور، شریف و سربلند ایران که در منطقه‌ی خلیج فارس به عنوان مردمی باهوش و باذکاوت شناخته می‌شوند، آرزوی سربلندی و توفیق داشته باشم.

در پایان، اعلام می‌کنم که از دیدار امروز، استفاده‌ بردم و از هر شهروند ایرانی که در دل امید دیدار از تاجیکستان را دارد، دعوت می‌کنم تا از کشور ما دیدار کند، چرا که درهای تاجیکستان به روی آنان گشوده است و فکر می‌کنم که پس از یک بار دیدار از تاجیکستان، دل کندن از آن برایشان دشوار خواهد بود چرا که این سرزمین، سرزمین گذشتگان ما و شماست، همانگونه ما ایران را سرزمین گذشتگان و نیاکان خود می‌دانیم. همواره در صحت و سربلندی باشید.