همان ختلانى که نامش در یکى از نخستین اشعار پارسى آمده است:

از ختلان آمذیه      برو تباه آمذیه
آوار باز آمذیه         بیدل فراز آمذیه

حصار هلبک در دهه ۱۹۵۰ میلادى در پى کاوش هاى باستان شناسان روس و تاجیک در روستاى قربان شهید ناحیه واسع پدیدار شد.

باستان شناسان خارجى قلعه هلبک را شناسنامه مردم این دیار نامیده اند. هلبک در قرن هاى ده و یازده میلادى در لشگر کشی هاى بیگانگان آتش زده شد، اما از بین نرفت.

این قلعه در خود رسم و آیین و دو تمدن مردم این دیار را متجسم کرده و  توجه هر بیننده را با معمارى بازمانده از دو تمدن جلب مى کند.

نشانه هایى از تمدن آریایى و تمدن اسلامى را در کنار هم روى دروازه عمارت مى توان دید. تاریخ شناسان و باستان شناسان این بناى هزار ساله را از لحاظ استوارى با بناهاى امروزى برابر مى دانند.

یکى از وجوه جالب قلعه هلبک وجود لوله هاى گلى یا سفالى در آن است، که براى توزیع آب از آنها استفاده مى شده است.

آب آشامیدنى توسط لوله هاى آب ۲۰ کیلومتر از شهرک باستانى قینر از زیر دو رودخانه به قلعه هلبک آورده می شده است.

گوشه هاى گچکارى شده قلعه و گرمابه آن بعدا در نتیجه تحقیقات و حفریات دیگر باستان شناسان از زیر خاک بیرون آمد. در بنای این گرمابه اصول گرم کنى حجره و حمام ها وجود داشته که مایه شگفتى امروزیان است.

هلبک مرکز ختلان محسوب مى شد و از چین و دیگر کشورها از مسیر راه ابریشم کاروان ها به اینجا کالاهاى گوناگون مى آوردند و در ازای آن اسب هاى ختلى، که آن زمان خیلى مشهور بود، و نمک و طلا مى گرفتند.

در دایرة المعارف فارسى مصاحب در توضیح "ختل" یا "ختلان" مى خوانیم: "ناحیه اى بر مسیر علیاى آمودریا، میان رودهاى پنج و وخشاب. در قرن چهارم هجرى قمرى مرکز ناحیه اى که امیر ختل در آنجا مى زیسته است، هلبک نام داشته است و احتمالا در جنوب کولاب حالیه (در تاجیکستان شوروى) واقع بوده است و ظاهرا دو شهر منک یا مونک و هلاورد در این ناحیه از هلبک بزرگتر بوده اند. اسب هاى ختل شهرت تمام داشت."

باستان شناس عبدالله خواجه یف تبحر مردم باستانى این دیار را در شیشه کارى مى داند.  بنا به گفته او، نحوه تهیه ظرف هاى شیشه اى این محل هنوز به کلى روشن نیست و باستان شناسان همچنان در حال مطالعه راز و رمز ساخت ظروف شیشه اى هلبک هستند.

ظرف هاى شیشه اى ده قرن قبل طورى مى درخشند که گویى تازه تولید شده اند و جلاى آن از تابش شیشه هاى امروزى متفاوت است و روى بدنه آن رنگ هاى گوناگون بازتاب مى یابد.

در مورد مساحت شهر هلبک تاریخ نگاران عقاید مختلف دارند، اما عبدالله خواجه یف حدود آن را ۲۴۰ کیلومتر مربع مى داند.

او مى گوید، در هر جایى در این محدوده اگر به عمق یک متر کاوشى انجام بگیرد، حتما شئ یا ظرفى پیدا خواهد شد که گویاى تاریخ دیرینه این دیار است.

هلبک، طبق سرچشمه هاى تاریخى، سه بار به کام آتش رفته است، اما به خاطر مرکزیت آن در مدت کوتاه دوباره قد علم کرده است.

این قلعه بار آخر از طرف ترکان سلجوقى به آتش کشیده شد و طول هزار سال زیر خاک خاموش ماند.

بعد از جنگ دوم جهانى این مکان تاریخى آشکار شد و سال ۲۰۰۰ امور ترمیم و بازسازى آن  آغاز گرفت که هنوز ادامه دارد.

قلعه هلبک در تاریخ موجودیتش براى چهارمین بار است که تجدید و بازسازى مى شود.